गौतम नगरी चौफेर संजीव भांबोरे नागपूर – भारतीय समाजरचनेत शतकानुशतके रुतून बसलेल्या जातीय विषमतेला छेद देणारे दोन महान प्रवाह म्हणजे राजर्षी शाहू महाराज आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर या दोन्ही व्यक्तिमत्त्वांनी केवळ विचार मांडले नाहीत, तर प्रत्यक्ष कृतीतून सामाजिक न्यायाची नवी वाट घडवली. आजच्या काळातही त्यांच्या कार्याचे महत्त्व कमी झालेले नाही, उलट ते अधिकच अधोरेखित होत आहे.
राजर्षी शाहू महाराजांनी आपल्या सत्तेचा उपयोग सामाजिक परिवर्तनासाठी केला. 1902 मध्ये लागू केलेले आरक्षण धोरण हे केवळ प्रशासनिक निर्णय नव्हते, तर सामाजिक समतेचा पाया होता. त्यांनी शिक्षण सर्वांसाठी खुले केले, वंचित घटकांना संधी दिली आणि अस्पृश्यतेविरुद्ध ठाम भूमिका घेतली. त्यांच्या कार्यातून स्पष्ट होते की, सत्ता ही केवळ राज्यकारभारासाठी नसून समाजपरिवर्तनाचे प्रभावी साधन ठरू शकते.
दुसरीकडे, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी ज्ञान, विचार आणि कायद्याच्या माध्यमातून परिवर्तन घडवले. त्यांनी भारतीय राज्यघटनेच्या माध्यमातून समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता या मूल्यांना संस्थात्मक स्वरूप दिले. जातिव्यवस्थेच्या विरोधात त्यांनी उभा केलेला संघर्ष हा केवळ एका समाजासाठी नव्हता, तर संपूर्ण मानवतेसाठी होता. शिक्षण, संघटना आणि संघर्ष या त्रिसूत्रीने त्यांनी समाजाला स्वाभिमानाचा मार्ग दाखवला.
या दोन्ही महापुरुषांमधील समन्वय हा भारतीय सामाजिक क्रांतीचा महत्त्वाचा टप्पा होता. शाहू महाराजांनी बाबासाहेबांच्या कार्याला दिलेला पाठिंबा हा केवळ वैयक्तिक नव्हता, तर विचारांचा संगम होता. एकीकडे राजकीय इच्छाशक्ती आणि दुसरीकडे बौद्धिक नेतृत्व यांचा संगम घडून आला आणि त्यातून बहुजन समाजाच्या उन्नतीसाठी भक्कम पाया रचला गेला.
आजच्या सामाजिक-राजकीय परिस्थितीत या विचारांचा पुनर्विचार करण्याची गरज आहे. समतेच्या नावाखाली अजूनही विषमता दिसून येते, शिक्षणाच्या क्षेत्रात अजूनही असमानता आहे. अशा वेळी शाहू-आंबेडकरांच्या विचारांची अंमलबजावणी केवळ स्मरणापुरती न राहता ती प्रत्यक्ष कृतीत उतरवणे आवश्यक आहे.
समाजाला पुढे न्यायचे असेल, तर केवळ विकासाच्या घोषणांनी भागणार नाही; तर सामाजिक न्याय, समता आणि शिक्षण या मूल्यांवर ठाम राहावे लागेल. हाच खरा शाहू महाराज आणि बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या कार्याला दिलेला आदर ठरेल.
COMMENTS